พระไวยหรือพลายงาม : ความกตัญญูที่ถูกครอบงำด้วยอคติ
ความคิดถึงมารดาเป็นแรงผลักด้านดี แต่เขาดูหมิ่นขุนช้างอย่างรุนแรงและเชื่อว่าตนมีสิทธิพาแม่กลับโดยไม่ต้องขออนุญาต ความรักจึงปะปนกับความแค้นและความมั่นใจในอำนาจของตน
วิเคราะห์คุณค่าและประเด็นสำคัญ
ใช้ภาพเหตุการณ์ที่ตรงกับประเด็น ไม่ใช้ภาพสรุปคนละหัวข้อมาแทนกัน
การควบคุมอารมณ์ของพลายงาม
เมื่อเห็นขุนช้างนอนกอดมารดา พลายงามแทบชักดาบฆ่า แต่ระงับมือเพราะเกรงจะถูกแม่ ฉากนี้ทำให้เห็นทั้งความใจร้อนและสายสัมพันธ์แม่ลูกที่ยังหยุดความรุนแรงไว้ได้ชั่วขณะ
นางวันทอง : ทรัพย์สินไม่อาจชดเชยการขาดสิทธิเลือกชีวิต
นางยอมรับว่ามีทรัพย์สินและข้าทาสอยู่รอบตัว แต่ไม่ได้มีความสุขและไม่อาจทำตามใจตนเอง ข้อความนี้เป็นหลักฐานจากปากนางเองว่า การอยู่ในเรือนขุนช้างไม่ได้แปลว่านางยอมรับชีวิตนั้นอย่างเสรี
เหตุผลของนางวันทองกับความหุนหันของพระไวย
นางคาดการณ์ได้ว่าการลักคนจากเรือนผู้อื่นจะเกิดคดี จึงเตือนลูกให้คิดให้รอบคอบ แต่พระไวยยังดึงดัน เหตุการณ์นี้ทำให้เห็นว่าผู้ที่ถูกมองว่าอ่อนแอกลับเป็นผู้ใช้เหตุผลมากที่สุดในฉาก
ขุนช้าง : ความคับแค้น ความดื้อรั้น และอารมณ์ขัน
การลอยคอเข้าหาเรือพระที่นั่งแสดงว่าเขาต้องการให้คำร้องถึงผู้มีอำนาจอย่างที่สุด ขณะเดียวกันรูปร่างและความวุ่นวายบนเรือทำให้เกิดอารมณ์ขัน ซึ่งช่วยผ่อนจังหวะก่อนเรื่องเข้าสู่การไต่สวนที่รุนแรง
ความฝัน : ลางบอกเหตุและการสร้างความหวาดหวั่น
ภาพการหลงป่าและถูกเสือคาบไปเป็นลางที่สื่อว่านางกำลังจะสูญเสียทางออกและถูกอำนาจที่เหนือกว่าครอบงำ กลวิธีบอกเหตุล่วงหน้าทำให้ผู้อ่านรับรู้โศกนาฏกรรมก่อนคำพิพากษาจะมาถึง
“รากแก้ว” : ภาพพจน์ที่เผยอคติของผู้ตัดสิน
คำเปรียบนี้ทำให้มุมมองพระพันวษาชัดเจนว่า ทรงมองนางวันทองเป็นต้นเหตุของความขัดแย้ง แต่เมื่อวิเคราะห์ทั้งเรื่อง จะเห็นว่าขุนช้าง ขุนแผน พระไวย และระบบอำนาจต่างมีส่วนสร้างปัญหา การโยนความผิดให้นางคนเดียวจึงเป็นประเด็นที่ควรตั้งคำถาม
ความลังเลไม่เท่ากับความหลายใจโดยอัตโนมัติ
นางต้องตอบต่อหน้าผู้มีอำนาจ ขณะที่ขุนช้างและพระไวยต่างส่งสัญญาณกดดัน นางยังมีความผูกพันกับทุกฝ่ายในคนละฐานะ ความเงียบและความลังเลจึงสะท้อนภาวะถูกบีบคั้น มากกว่าจะเป็นหลักฐานง่าย ๆ ว่านางไม่มีความซื่อสัตย์
สถานภาพสตรีและการใช้ภาษาประณาม
ถ้อยคำตัดสินมุ่งโจมตีศีลธรรมทางเพศของนางอย่างรุนแรง ขณะที่การกระทำของชายหลายคนไม่ได้ถูกพิจารณาด้วยมาตรฐานเดียวกัน ตอนนี้จึงสะท้อนสังคมชายเป็นใหญ่และความไม่สมดุลของอำนาจในการกำหนดชีวิตผู้หญิง