หัวข้อและคำอธิบายทุกช่วงต่อไปนี้ตรงกับบทประพันธ์ที่แสดงอยู่ในภาพด้านข้าง ไม่ข้ามไปอธิบายเหตุการณ์คนละตอน
บทเปิดเรื่องกล่าวถึงพลายงามหลังชนะคดีขุนช้างและกลับมาอยู่บ้านอย่างสุขสบาย สิ่งเดียวที่ยังขาดคือมารดา เขาคิดว่านางวันทองไม่ควรอยู่เคียงคู่ขุนช้าง และรู้สึกอับอายที่บิดาเป็นขุนนาง แต่มารดากลับต้องอยู่กับคนที่เขาดูหมิ่น ความคิดนี้เป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้พลายงามตัดสินใจไปรับมารดากลับมา
บทประพันธ์กล่าวว่าเสียงฆ้องจากวังดังมาถึงเรือน พลายงามคำนวณเวลาได้สามยามหรือประมาณตีสาม เห็นว่าท้องฟ้าปลอดโปร่ง จึงเซ่นเหล้าและอาหารแก่ผีพราย ทาขมิ้นและว่านยา ลงยันต์ที่อก สวมเครื่องมงคล และบริกรรมคาถา ช่วงนี้จึงเป็นขั้นเตรียมตัวก่อนออกไปบ้านขุนช้าง ยังไม่ใช่ตอนที่คนในเรือนถูกสะกดหลับ
หลังบริกรรมคาถาเสร็จ พลายงามถือดาบออกจากเรือนและมาถึงบ้านขุนช้าง เขาเห็นคนเฝ้าอยู่รอบบ้าน ประตูปิดมั่นคงและมีกองไฟสว่าง จึงร่ายมนตร์มหาสะกด ทำให้อาถรรพณ์ที่คุ้มครองเรือนเสื่อมลง ภูตพรายของขุนช้างแตกหนี และคนในบ้านเริ่มซวนเซง่วงงุน
บทนี้พรรณนาคนทั้งชายหญิงหลับระเนระนาด บางคนหลับทับกัน แม้ปลาที่จี่ไว้ก็ปล่อยให้น้ำมันไหลเลอะ พลายงามสั่งผีพรายให้ถอดกลอนและถอนลิ่มประตู แล้วเดินผ่านผู้คนเข้าไปจนถึงเรือนขุนช้างโดยไม่มีใครรู้ตัว ภาพการหลับอย่างไร้สติช่วยยืนยันผลของมหาสะกดจากบทก่อนหน้า
เมื่อเข้าไปถึงห้อง พลายงามเปิดมุ้งและเห็นนางวันทองนอนอยู่ข้างขุนช้าง เขาเจ็บแค้นจนคิดจะใช้ดาบฆ่าหรือถีบขุนช้าง แต่เกรงว่าจะกระทบมารดา จึงระงับอารมณ์แล้วนั่งลงไหว้แม่ทั้งน้ำตา บทนี้แสดงว่าพลายงามใจร้อนและโกรธรุนแรง แต่ความรักมารดายังยับยั้งไม่ให้ลงมือทันที
นางวันทองซึ่งยังอยู่ใต้อำนาจมนตร์ลืมตาเห็นชายยืนริมเตียง แต่ยังจำไม่ได้ว่าเป็นลูก จึงตกใจ กอดขุนช้างและร้องสุดเสียง พลายงามรีบห้ามและบอกว่าตนคือลูก มิใช่โจรผู้ร้าย ช่วงนี้สะท้อนความตื่นกลัวของนางและยืนยันว่าการเข้ามาของพลายงามเป็นเหตุการณ์ที่นางไม่ได้เตรียมตัวหรือยินยอมไว้ล่วงหน้า
เมื่อนางรู้ว่าผู้ที่ยืนอยู่คือพลายงาม ความกลัวก็เปลี่ยนเป็นความรัก นางลุกมากอดลูกและร้องไห้ ก่อนถามว่าฝ่าคนเฝ้า ประตูที่ลงดาล และกองไฟรอบเรือนเข้ามาได้อย่างไร อีกทั้งถามว่าขุนแผนเป็นผู้ใช้มา หรือพลายงามตัดสินใจมาเอง คำถามเหล่านี้แสดงว่านางเข้าใจทันทีว่าการลอบเข้ามาครั้งนี้มีความเสี่ยงสูง
นางวันทองบอกพลายงามว่าเงินทอง ข้าทาส และทรัพย์สินของขุนช้างไม่ได้ทำให้นางมีความสุข สิ่งเหล่านั้นไม่ใช่ของที่นางหามาด้วยตนเอง และไม่มีสิ่งใดมีค่ากว่าลูก ทุกวันที่อยู่กับขุนช้างนางมีแต่ความทุกข์ แต่ต้องอดทนตามชะตากรรม บทนี้จึงเผยความรู้สึกของนางโดยตรงว่า การอยู่กับขุนช้างไม่ได้เท่ากับความสุขหรือความเต็มใจ
นางเตือนพลายงามว่าอย่าหุนหัน เพราะการลักคนจากเรือนผู้อื่นอาจกลายเป็นคดีความ นางกลัวผลที่จะตามมา แต่เมื่อพลายงามยืนยันว่าการพาไปจะไม่ก่อปัญหา นางจึงยอมออกจากห้องและตามลูกไปถึงเรือนในเวลาใกล้รุ่ง บทนี้แสดงชัดว่านางมองเห็นอันตรายล่วงหน้าและไม่ได้เป็นผู้ริเริ่มการพาตัวเองออกมา
ขุนช้างลืมตาขึ้นในตอนสาย ไม่เห็นนางวันทองอยู่ในห้อง เห็นม่านขาด ข้าวของหาย และประตูเปิดทิ้งไว้ จึงตะโกนเรียกนางและเรียกบ่าวไพร่ด้วยความวุ่นวาย รายละเอียดร่องรอยในห้องทำให้ขุนช้างรู้ว่าเหตุการณ์ไม่ได้เกิดขึ้นตามปกติ และนำไปสู่การสืบหาและการร้องทุกข์ในเวลาต่อมา
เมื่อพระพันวษาเสด็จกลับตอนค่ำ ขุนช้างรีบลงน้ำ ลอยคอชูหนังสือและยึดแคมเรือเพื่อถวายฎีกา คนบนเรือตกใจจนคิดว่าเป็นผีน้ำหรือเสือว่ายมา ฉากนี้มีทั้งความวุ่นวายและอารมณ์ขัน แต่ก็แสดงความคับแค้นของขุนช้างที่ยอมเสี่ยงชีวิตเพื่อให้คำร้องถึงพระมหากษัตริย์
ขุนช้างยืนยันว่าตนไม่ใช่เสือ แต่เป็นผู้มาถวายฎีกาเพราะทนความแค้นไม่ไหว พระพันวษาทรงกริ้วที่เขาไม่ยื่นบนบกตามทางปกติ จึงสั่งให้รับฎีกาไว้แล้วโบยขุนช้างสามสิบที เหตุการณ์นี้แยกชัดระหว่าง “การรับคำร้อง” กับ “การลงโทษวิธีการที่ผิดระเบียบ”
นางวันทองฝันว่าตนหลงอยู่ในป่า หาทางกลับไม่ได้ และพบเสือสองตัวหมอบริมทาง ก่อนถูกตะครุบและคาบเข้าไปในป่า ความฝันนี้เป็นลางร้ายที่ปูทางไปสู่คำพิพากษา เสือในฝันทำหน้าที่แทนภัยที่นางไม่สามารถหลีกหนีหรือควบคุมได้
ต่อหน้าพระพันวษา นางวันทองชี้แจงว่าจมื่นไวยไปรับนางในเวลากลางคืน นางจึงกลับมาได้ มิได้คิดย้อนยอกหรือนอกใจ และขุนแผนก็มิได้ประพฤติผิดกับนาง นางจึงขอพระเมตตา บทนี้เป็นคำให้การสำคัญที่บอกว่าเหตุการณ์ไม่ได้เกิดจากการตัดสินใจหนีของนางเอง
พระพันวษาทรงมองว่านางวันทองเป็นรากของความขัดแย้ง ถ้าตัดรากได้ ปัญหาก็จะยุติ จึงสั่งให้นางเลือกว่าจะอยู่กับขุนช้างหรือขุนแผน โดยต้องตอบอย่างเด็ดขาด ภาพเปรียบ “รากแก้ว” จึงสะท้อนมุมมองของผู้ตัดสินที่รวมปัญหาซับซ้อนทั้งหมดไว้ที่ผู้หญิงเพียงคนเดียว
เมื่อนางได้รับคำสั่งให้เลือก ขุนช้างยักคิ้วส่งสัญญาณ ส่วนพระไวยบุ้ยปากไปทางขุนแผน นางจึงคิดวนเวียนและไม่อาจตอบได้ทันที ความลังเลในบทนี้เกิดขึ้นท่ามกลางแรงกดดันจากทุกฝ่าย จึงไม่ควรอ่านอย่างตัดขาดจากสถานการณ์ว่าคือความหลายใจเพียงอย่างเดียว
พระพันวษาทรงตีความการตอบที่ไม่เด็ดขาดว่าเป็นความไม่ซื่อสัตย์ จึงใช้ถ้อยคำรุนแรงเปรียบนางต่ำกว่าสัตว์และหญิงชั่ว ก่อนตรัสกับพระไวยว่าอย่านับนางเป็นมารดา ช่วงนี้แสดงพระอารมณ์ที่รุนแรงและเป็นจุดสูงสุดของโศกนาฏกรรม เพราะคำตัดสินไม่ได้พิจารณาแรงบังคับในชีวิตของนางอย่างรอบด้าน